-------------------------------------- --------------- --------------- ---------------
अध्ययनाचे सिद्धांत (Learning Theories)
अध्ययनाचे सिद्धांत हा शिक्षण मानसशास्त्राचा एक महत्त्वाचा घटक आहे. या सिद्धांतांमुळे मानव आणि प्राणी कसे शिकतात याची माहिती मिळते. अध्ययनाचे मुख्यत्वे वर्तनवादी (Behaviorism) आणि बोधनवादी (Cognitivism) असे दोन गट आहेत.
अध्ययनाचे सिद्धांत नोटस
अध्ययन म्हणजे अनुभवाने किंवा सरावाने वर्तनात होणारा कायमस्वरूपी बदल.
अध्ययनाचे सिद्धांत अभ्यासकांना शिकण्याची प्रक्रिया समजून घेण्यास मदत करतात.
वर्तनवादी सिद्धांत बाह्य उत्तेजक (Stimulus) आणि प्रतिसाद (Response) यांच्या संबंधावर जोर देतात.
या सिद्धांतांनुसार, अध्ययन म्हणजे सवयी लावणे किंवा संबंध जोडणे होय.
इव्हान पावलोव्ह (Ivan Pavlov) यांनी अभिजात अभिसंधान (Classical Conditioning) हा सिद्धांत मांडला.
पावलोव्हने त्यांच्या प्रसिद्ध कुत्र्याच्या प्रयोगात नैसर्गिक उत्तेजक (अन्न) आणि तटस्थ उत्तेजक (घंटेचा आवाज) यांचा संबंध जोडला.
परिणामी, घंटा ऐकून कुत्र्याच्या तोंडाला लाळ (प्रतिसाद) सुटणे हे अभिसंधित अध्ययन होते.
बी. एफ. स्किनर (B. F. Skinner) यांनी साधक अभिसंधान (Operant Conditioning) सिद्धांत विकसित केला.
स्किनरने सिद्ध केले की, प्रतिसाद दिल्यावर मिळणारे बक्षीस (Reinforcement) किंवा शिक्षा (Punishment) अध्ययनावर परिणाम करते.
सकारात्मक बक्षीस प्रतिसाद वाढवते, तर नकारात्मक बक्षीस अप्रिय गोष्टी काढून टाकून प्रतिसाद वाढवते.
शिक्षा (Punishment) प्रतिसाद कमी करते, पण ती कायमस्वरूपी बदल घडवत नाही.
प्रयत्न व प्रमाद (Trial and Error) पद्धत ई. एल. थॉर्नडाइक (E. L. Thorndike) यांनी मांडली.
थॉर्नडाइकने मांजर पेटीतील (Puzzle Box) प्रयोग करून अध्ययनाचे तीन प्राथमिक नियम सांगितले.
हे नियम म्हणजे तत्परतेचा नियम (Law of Readiness), सरावाचा नियम (Law of Exercise), आणि परिणामाचा नियम (Law of Effect).
बोधनवादी सिद्धांत अध्ययनातील मानसिक प्रक्रिया (उदा. विचार, स्मरणशक्ती, समस्या निराकरण) यावर लक्ष केंद्रित करतात.
बोधनवाद्यांच्या मते, अध्ययन म्हणजे ज्ञानरचना (Constructing Knowledge) करणे होय.
मॅक्स वर्टाइमर यांनी गेस्टाल्ट (Gestalt) सिद्धांत मांडला, ज्यानुसार पूर्ण गोष्ट भागांपेक्षा वेगळी असते.
अंतर्दृष्टी अध्ययन (Insight Learning) हा गेस्टाल्टवाद्यांचा महत्त्वाचा भाग आहे.
कोहलरने (Wolfgang Köhler) चिंपांझीवर प्रयोग करून सिद्ध केले की, अध्ययन हे अचानक सूचनेतून (Insight) देखील होऊ शकते.
जीन पियाजे (Jean Piaget) यांनी बोधन विकासाचा सिद्धांत (Theory of Cognitive Development) मांडला.
पियाजेने सांगितले की, मुले स्वतःच्या प्रयत्नांनी आणि चार टप्प्यांतून ज्ञानरचना करतात.
असिमिलेशन (Assimilation) आणि अकोमोडेशन (Accommodation) या बोधन विकासातील महत्त्वाच्या प्रक्रिया आहेत.
लेव्ह व्हायगॉट्सकी (Lev Vygotsky) यांचा सामाजिक-सांस्कृतिक सिद्धांत अध्ययनात समाज आणि संस्कृतीच्या भूमिकेवर जोर देतो.
समीप विकास क्षेत्र (Zone of Proximal Development - ZPD) ही व्हायगॉट्सकीची प्रमुख संकल्पना आहे.
ZPD मध्ये, विद्यार्थ्याला इतरांच्या (शिक्षक/पालक) मदतीने शिकता येणारे ज्ञान असते.
सामाजिक अध्ययन सिद्धांत (Social Learning Theory) अल्बर्ट बांदुरा (Albert Bandura) यांनी विकसित केला.
बांदुराच्या मते, अध्ययन हे निरीक्षण (Observation) आणि अनुकरण (Imitation) करून होते.
मॉडेलिंग (Modeling) ही संकल्पना बांदुराच्या सिद्धांतात मध्यवर्ती आहे (उदा. बोबो डॉल प्रयोग).
प्रभावी अध्ययनासाठी प्रेरणा (Motivation), अवधान (Attention) आणि सराव (Practice) हे घटक आवश्यक आहेत.
शिक्षकांनी विद्यार्थ्यांमध्ये योग्य अध्ययन घडवून आणण्यासाठी या विविध सिद्धांतांचे उपयोजन करणे गरजेचे आहे.
मिशन नवोदय 2025 26 संभाव्य प्रश्नपत्रिका संच उपलब्ध
सूचना: खालील प्रश्नांमध्ये, योग्य उत्तराला (टिक मार्क) केले आहे.
१. थॉर्नडाईकच्या 'अध्ययनाच्या प्राथमिक नियमां'मध्ये खालीलपैकी कोणता नियम समाविष्ट नाही?
A) तत्परतेचा नियम
B) परिणामाचा नियम
C) सरावाचा नियम
D) उपक्रमाचा नियम ✓
२. इव्हान पावलोव्हच्या प्रयोगात, घंटा वाजवून अन्न दिल्यावर कुत्र्याने लाळ गाळणे ही प्रक्रिया 'अभिसंधानाच्या' कोणत्या टप्प्याशी संबंधित आहे?
A) विलोपन (Extinction)
B) संपादन (Acquisition) ✓
C) सामान्यीकरण (Generalization)
D) विभेदन (Discrimination)
३. जीन पियाजेच्या बोधन विकास सिद्धांतानुसार, विद्यमान 'स्कीमा' (Schema) मध्ये नवीन माहिती सामावून घेण्याची प्रक्रिया काय म्हणून ओळखली जाते?
A) समायोजन (Accommodation)
B) समतोलन (Equilibration)
C) आत्मसातीकरण (Assimilation) ✓
D) संगठन (Organization)
४. समीप विकास क्षेत्र (ZPD) ही संकल्पना कोणी मांडली आणि तिचा संबंध प्रामुख्याने कोणत्या अध्ययनाच्या सिद्धांताशी आहे?
A) अल्बर्ट बांदुरा, सामाजिक अध्ययन सिद्धांत
B) जीन पियाजे, बोधन विकास सिद्धांत
C) लेव्ह व्हायगॉट्सकी, सामाजिक-सांस्कृतिक सिद्धांत ✓
D) बी. एफ. स्किनर, साधक अभिसंधान
५. एका विद्यार्थ्याला गणितातील नवीन प्रमेय शिकल्यानंतर, ते प्रमेय विज्ञानातील समस्येवर लागू करता येते. अध्ययनाच्या संदर्भात याला काय म्हणतात?
A) बोधनात्मक समायोजन
B) अध्ययन संक्रमण (Transfer of Learning) ✓
C) प्रत्यास्मरण (Recall)
D) प्रेरणा आणि बक्षीस
मिशन नवोदय 2025 26 संभाव्य प्रश्नपत्रिका संच उपलब्ध
६. कोहलरने चिंपांझीवर केलेल्या अंतर्दृष्टी अध्ययनाच्या प्रयोगाचे एक प्रमुख वैशिष्ट्य काय आहे?
A) प्रयत्न आणि प्रमाद पद्धत
B) उत्तेजक-प्रतिसाद संबंधाचे बळकटीकरण
C) बाह्य प्रेरणेचा वापर
D) समस्येचे समग्र आकलन ✓
७. 'साधक अभिसंधान' सिद्धांतानुसार, जेव्हा एखादी अप्रिय गोष्ट काढून टाकल्यामुळे (उदा. सीट बेल्टचा आवाज बंद करणे) विशिष्ट वर्तनाची वारंवारता वाढते, तेव्हा त्या प्रक्रियेला काय म्हणतात?
A) सकारात्मक बक्षीस
B) दंड (Punishment)
C) नकारात्मक बक्षीस (Negative Reinforcement) ✓
D) विलोपन
८. अल्बर्ट बांदुराच्या सामाजिक अध्ययन सिद्धांतातील 'चार घटक' खालीलपैकी कोणत्या क्रमाने येतात?
A) प्रत्यास्मरण, अवधान, प्रेरणा, पुनरुत्पादन
B) अवधान, धारणा, पुनरुत्पादन, प्रेरणा ✓
C) धारणा, अवधान, प्रेरणा, पुनरुत्पादन
D) पुनरुत्पादन, प्रेरणा, अवधान, धारणा
९. खालीलपैकी कोणता गेस्टाल्टवादी अध्ययनाचा नियम नाही?
A) समानतेचा नियम (Law of Similarity)
B) सातत्याचा नियम (Law of Continuity)
C) सराव आणि परिणामाचा नियम ✓
D) निकटतेचा नियम (Law of Proximity)
१०. 'मॉडेलिंग' किंवा 'प्रतिमानाचे' (Observational Learning) उपयोजन कोणत्या अध्ययनाच्या सिद्धांतासाठी सर्वात महत्त्वाचे आहे?
A) अभिजात अभिसंधान
B) प्रयत्न आणि प्रमाद सिद्धांत
C) सामाजिक-बोधन सिद्धांत ✓
D) बोधन विकास सिद्धांत
११. पियाजेच्या सिद्धांतानुसार, जेव्हा एखादी व्यक्ती नवीन माहितीच्या आधारे आपले जुने 'स्कीमा' (संकल्पनात्मक चौकट) बदलते, तेव्हा त्याला काय म्हणतात?
A) संतुलन (Equilibration)
B) समायोजन (Accommodation) ✓
C) आत्मसातीकरण (Assimilation)
D) प्रतिकार (Resistance)
१२. 'प्रेरणा ही अध्ययनाची राजमार्ग आहे' (Motivation is the royal road to learning) हे विधान कोणत्या नियमाच्या महत्त्वावर जोर देते?
A) सरावाचा नियम
B) तत्परतेचा नियम (Law of Readiness) ✓
C) परिणामाचा नियम
D) समीप विकास क्षेत्र
१३. शिक्षण मानसशास्त्रात 'लोपन' (Extinction) म्हणजे काय?
A) अध्ययनानंतर नवीन गोष्टी शिकणे थांबवणे.
B) अभिसंधित उत्तेजक वारंवार दिल्यावर अभिसंधित प्रतिसाद न मिळणे. ✓
C) बक्षीस दिल्यावर प्रतिसाद वाढणे.
D) दोन उत्तेजकांमधील फरक ओळखणे.
१४. 'गॅग्ने'च्या (Robert Gagne) 'अध्ययनाच्या श्रेणीबद्धते' (Hierarchy of Learning) नुसार, समस्या निराकरण अध्ययन (Problem Solving Learning) यापूर्वी कोणते अध्ययन असणे आवश्यक आहे?
A) संबोध अध्ययन (Concept Learning)
B) शाब्दिक साहचर्य अध्ययन (Verbal Association Learning)
C) नियम/तत्त्व अध्ययन (Rule/Principle Learning) ✓
D) संकेत अध्ययन (Signal Learning)
१५. एका विद्यार्थ्याला खूप अभ्यास केल्यानंतरही अपेक्षित यश मिळत नाही. तो प्रयत्न करणे थांबवतो. स्किनरच्या सिद्धांतानुसार याला काय म्हणता येईल?
A) सकारात्मक बक्षीसाचा अभाव
B) शिक्षेचा वापर
C) अध्ययन असहायता (Learned Helplessness) ✓
D) नकारात्मक बक्षीस
उत्तरांचे स्पष्टीकरण
१. थॉर्नडाईकच्या नियमांवर: थॉर्नडाईकने (Thorndike) तत्परतेचा (Ready), सरावाचा (Exercise) आणि परिणामाचा (Effect) हे तीन प्राथमिक नियम सांगितले. 'उपक्रमाचा नियम' हा त्यापैकी नाही.
२. पावलोव्हच्या प्रयोगावर: 'संपादन' (Acquisition) हा टप्पा असतो, ज्यात अभिसंधित उत्तेजक (घंटा) आणि नैसर्गिक उत्तेजक (अन्न) वारंवार सोबत दिले जातात, ज्यामुळे कुत्र्याला घंटा आणि अन्नाचा संबंध जोडता येतो.
३. पियाजेच्या संकल्पनांवर: जेव्हा जुन्या संकल्पनेच्या चौकटीत (स्कीमा) नवीन माहिती जशीच्या तशी समाविष्ट केली जाते, तेव्हा त्याला आत्मसातीकरण (Assimilation) म्हणतात.
४. व्हायगॉट्सकीच्या सिद्धांतावर: समीप विकास क्षेत्र (ZPD) ही संकल्पना लेव्ह व्हायगॉट्सकी यांनी त्यांच्या सामाजिक-सांस्कृतिक सिद्धांतात मांडली. यात समाज आणि सहकार्याच्या मदतीने अध्ययन होते.
५. अध्ययन संक्रमणावर: शिकलेले ज्ञान किंवा कौशल्य नवीन परिस्थितीत वापरता येणे याला अध्ययन संक्रमण (Transfer of Learning) म्हणतात.
६. कोहलरच्या अंतर्दृष्टीवर: गेस्टाल्टवादी मानतात की अध्ययन भागशः न होता समग्रतेने होते. समस्येचे संपूर्ण आकलन झाल्यावर अचानक सूचन (Insight) मिळते आणि समस्या सुटते.
७. साधक अभिसंधानावर: 'नकारात्मक बक्षीस' (Negative Reinforcement) म्हणजे अप्रिय किंवा त्रासदायक गोष्टी काढून टाकणे, ज्यामुळे त्या वर्तनाची (उदा. सीट बेल्ट लावणे) वारंवारता वाढते.
८. बांदुराच्या मॉडेलिंगवर: बांदुराच्या 'निरीक्षणात्मक अध्ययना'चे (Observational Learning) चार टप्पे आहेत: अवधान (लक्ष देणे), धारणा (लक्षात ठेवणे), पुनरुत्पादन (कृती करणे), आणि प्रेरणा (पुढेही कृतीसाठी प्रेरित होणे).
९. गेस्टाल्ट नियमांवर: गेस्टाल्ट सिद्धांतामध्ये प्रत्यक्षीकरणाचे नियम आहेत (उदा. समानता, सातत्य, निकटता), परंतु सराव आणि परिणामाचा नियम हा थॉर्नडाईकच्या वर्तनवादी सिद्धांताचा भाग आहे.
१०. सामाजिक-बोधन सिद्धांतावर: 'मॉडेलिंग' ही संकल्पना अल्बर्ट बांदुराच्या सामाजिक-बोधन सिद्धांताचा (Social Cognitive Theory) केंद्रबिंदू आहे, ज्यात लोक इतरांना (मॉडेल्स) पाहून शिकतात.
११. पियाजेच्या संकल्पनांवर: जेव्हा नवीन माहिती जुन्या 'स्कीमा' मध्ये बसत नाही, तेव्हा व्यक्तीला आपली स्कीमा बदलावी लागते (बदल, विस्तार, किंवा नवीन स्कीमा तयार करणे). या प्रक्रियेला समायोजन (Accommodation) म्हणतात.
१२. थॉर्नडाईकच्या नियमांवर: 'तत्परतेचा नियम' सांगतो की, विद्यार्थी मानसिक आणि शारीरिकदृष्ट्या तयार (Motivated) असल्याशिवाय अध्ययन प्रभावीपणे होत नाही. म्हणून प्रेरणा महत्त्वाची आहे.
१३. लोपनावर: अभिजात अभिसंधानामध्ये, जर अभिसंधित उत्तेजक (घंटा) वारंवार नैसर्गिक उत्तेजकाशिवाय (अन्न) दिले, तर कालांतराने अभिसंधित प्रतिसाद (लाळ गाळणे) येणे थांबते. याला लोपन (Extinction) म्हणतात.
१४. गॅग्नेच्या श्रेणीबद्धतेवर: रॉबर्ट गॅग्नेच्या मते, अध्ययन हे आठ श्रेणींमध्ये चढत्या क्रमाने होते. समस्या निराकरण (सर्वात वरची श्रेणी) करण्यापूर्वी, व्यक्तीला नियम किंवा तत्त्वे (Rule/Principle) माहित असणे आवश्यक आहे.
१५. अध्ययन असहायतेवर: वारंवार प्रयत्न करूनही जेव्हा परिणाम मिळत नाही (बक्षीस/यश), तेव्हा व्यक्ती प्रयत्न करणे सोडून देते आणि असहाय्यता (Helplessness) स्वीकारते. हे साधक अभिसंधानाच्या संदर्भात स्पष्ट केले जाते.
------------------------------
मिशन नवोदय 2025 26 संभाव्य प्रश्नपत्रिका संच उपलब्ध
मिशन नवोदय 2025 26 संभाव्य प्रश्नपत्रिका संच उपलब्ध
